Dna moczanowa – jak dieta wspiera obniżanie poziomu kwasu moczowego?

Epidemiologia i czynniki ryzyka

O hiperurykemii mówimy, gdy stężenie kwasu moczowego w surowicy krwi przekracza 7 mg/dl (420 µmol/l). Jest to końcowy produkt przemian puryn.

Warto podkreślić, że dna moczanowa rozwija się jedynie u co piątej osoby z podwyższonym stężeniem kwasu moczowego. Mechanizm, który decyduje o tym, kto zachoruje, nie został dotychczas w pełni wyjaśniony.

Chorobę zdecydowanie częściej diagnozuje się u mężczyzn powyżej 40. roku życia. U kobiet hiperurykemię i dnę moczanową rozpoznaje się rzadziej, zazwyczaj w okresie pomenopauzalnym.

Skala problemu jest znacząca:

• Zależnie od populacji choruje na nią 1–4% osób dorosłych.
• W Polsce dna moczanowa dotyka 380–760 tysięcy osób.
• Znaczny wzrost zachorowalności obserwuje się od około 20 lat, co pozwala zaliczyć dnę do chorób cywilizacyjnych.

Fazy choroby

Przebieg dny moczanowej dzieli się na kilka faz. Faza I to hiperurykemia bezobjawowa (stężenie kwasu moczowego > 7 mg/dl); okres jej trwania bywa różny, a większość osób z hiperurykemią nigdy nie zachoruje na dnę.

Faza IV to dna przewlekła, tzw. guzkowata, w której narastają złogi moczanów w okolicy stawów i innych tkankach. Pojawia się ona zwykle po 5–10 latach trwania choroby.

Czynniki wywołujące napady

Do najczęstszych czynników wyzwalających atak dny należą:

• spożycie alkoholu,
• duże ilości produktów zawierających związki purynowe,
• wzmożona aktywność fizyczna.

Rola diety w leczeniu dny moczanowej

Modyfikacja stylu życia, w tym sposobu żywienia, jest ważnym elementem leczenia dny moczanowej. Może ona przyczyniać się do obniżenia stężenia kwasu moczowego we krwi.

Odpowiednia dieta pełni dwie funkcje: ogranicza produkcję kwasu moczowego oraz zwiększa jego eliminację. Dzięki temu obniża ryzyko nawracających ataków podagry i spowalnia postęp uszkodzeń stawów.

Skuteczność potwierdzają badania – dieta niskopurynowa stosowana przez okres dwóch tygodni obniża stężenie kwasu moczowego w surowicy o 1–2 mg/dl.

Rekomendowany model diety

W obniżaniu stężenia kwasu moczowego doskonale sprawdza się model diety DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension). To uniwersalna dieta o udowodnionych właściwościach prozdrowotnych, stosowana pierwotnie w leczeniu i zapobieganiu nadciśnieniu.

Zaleca się dietę opartą na zasadach zdrowego żywienia z ograniczeniem podaży puryn:

• do 300 mg na dobę w okresie stabilnym,
• do 120 mg na dobę przy atakach dny lub nasilonej hiperurykemii.

Produkty zakazane i mocno ograniczane

Podstawą diety jest ograniczenie produktów o dużej i umiarkowanej zawartości związków purynowych. Do grupy tej należą podroby, mięso i jego przetwory, owoce morza, drożdże oraz ryby i ich przetwory.

Szczególnie niebezpieczne są mięsa organowe i gruczołowe – takie jak wątroba, nerki czy słonina. Mają one wysoki poziom puryn i wyraźnie przyczyniają się do wzrostu stężenia kwasu moczowego.

Z diety należy całkowicie wykluczyć:

• podroby,
• groch, fasolę, soczewicę (w formie skoncentrowanej – uwaga poniżej),
• szpinak (kwestia dyskusyjna – patrz sekcja o warzywach).

Właściwie wszystkie ryby i owoce morza należą do grupy produktów o średniej lub wysokiej zawartości puryn. Zawartość ta zależy od gatunku, świeżości oraz sposobu przygotowania. Wśród świeżych ryb około 90% zawiera ponad 100 mg puryn na 100 g produktu.

Alkohol

Alkohol działa na organizm chorego wielotorowo i niekorzystnie:

1. Stymuluje produkcję kwasu moczowego, ponieważ sam zawiera puryny.
2. Hamuje wydalanie kwasu moczowego przez nerki.
3. Prowadzi do odwodnienia, co dodatkowo zwiększa stężenie kwasu moczowego.

Z tych powodów pacjentom z podagrą rekomenduje się całkowitą rezygnację z alkoholu.

Szczególnie przeciwwskazane jest piwo – również w wersji bezalkoholowej. Zawiera ono puryny, które zwiększają ilość kwasu moczowego i mogą wywołać napad dny moczanowej.

Fruktoza

Fruktoza to jedyny znany węglowodan, który powoduje podwyższenie stężenia kwasu moczowego, a tym samym zwiększa ryzyko dny moczanowej.

Mechanizm polega na tym, że fruktoza wchodzi w szlaki metaboliczne puryn, mogąc zwiększać ilość kwasu moczowego w surowicy. Duża jej ilość w diecie nasila produkcję kwasu moczowego w organizmie.

Dlatego oprócz mięsa i alkoholu należy uważać na owoce oraz produkty bogate we fruktozę, w tym słodzone napoje i syropy.

Produkty zalecane o niskiej zawartości puryn

Dieta powinna opierać się na produktach o niskiej lub średniej zawartości puryn. Wśród produktów, które nie podwyższają stężenia kwasu moczowego, znajdują się:

• produkty pełnoziarniste – pieczywo razowe, gruboziarniste kasze, ryż brązowy, płatki owsiane górskie, makaron pełnoziarnisty,
• oleje roślinne – olej rzepakowy, olej lniany, oliwa z oliwek.

Produkty mleczne

Mleko jest ubogie w związki purynowe, a niektóre jego składniki – kazeina, laktoglobulina oraz peptydy mleczne – mogą wpływać na obniżenie stężenia kwasu moczowego.

Efekt jest wymierny: spożywanie jednej porcji mleka lub jogurtu dziennie obniża stężenie kwasu moczowego we krwi średnio o 0,25 mg/dl.

Z tego powodu chorzy powinni pokrywać zapotrzebowanie na białko przede wszystkim z produktów mlecznych. Zawarte w nich kazeina i laktoalbumina nasilają wydalanie kwasu moczowego.

Rośliny strączkowe

Wbrew powszechnym obawom, rośliny strączkowe warto uwzględnić w diecie wraz z orzechami. Zawierają one wprawdzie umiarkowane ilości puryn (100–200 mg/100 g), ale ich przyswajalność jest bardzo niska.

Badania nie wykazują związku między spożyciem fasoli, soczewicy czy grochu a wysokością stężenia kwasu moczowego we krwi.

Warzywa wysokopurynowe – mit do obalenia

Kolejny popularny mit dotyczy warzyw. Badania wykazały, że warzywa o wysokiej zawartości puryn, takie jak szparagi i szpinak, nie zwiększają ryzyka wystąpienia podagry ani nawracających ataków.

Oznacza to, że w praktyce klinicznej puryny pochodzenia roślinnego mają dużo mniejsze znaczenie niż puryny pochodzące z mięsa, podrobów i owoców morza.

Szczególnie korzystne produkty i składniki

Wiśnie i czereśnie

Szczególnie interesujące są wyniki badań nad cierpkimi wiśniami. Zarówno świeże owoce, jak i niesłodzony sok z wiśni zawierają antocyjany o silnym działaniu przeciwzapalnym.

Kilka badań obserwacyjnych wykazało, że osoby regularnie spożywające wiśnie rzadziej doświadczały napadów dny moczanowej. Nie zastępują one leczenia farmakologicznego, ale stanowią wartościowy element diety.

Korzystne działanie obserwuje się przy spożyciu nie więcej niż trzech porcji w ciągu dwóch dni (jedna porcja to 10–12 owoców).

Witamina C

Korzystnie działa również witamina C, która wspiera wydalanie kwasu moczowego przez nerki. Dobrymi jej źródłami są:

• papryka i natka pietruszki,
• kiwi, czarna porzeczka i truskawki,
• brokuły oraz owoce cytrusowe.

Kawa

Kawa przez wiele lat budziła kontrowersje, jednak obecne badania wskazują, że jej umiarkowane spożycie może wiązać się z niższym ryzykiem rozwoju dny moczanowej.

Z badań wynika, że spożycie więcej niż czterech kubków kawy dziennie zmniejsza ryzyko ataków dny moczanowej o 40–60%.

Znaczenie nawodnienia

Odpowiednie nawodnienie ma ogromne znaczenie w profilaktyce i leczeniu dny. Nerki usuwają kwas moczowy z organizmu, więc osoby pijące zbyt mało wody są bardziej narażone na jego odkładanie w stawach i nerkach.

Rekomendacje dotyczące ilości płynów są następujące:

• większość specjalistów zaleca wypijanie około 2 litrów płynów dziennie,
• w celu zapobiegania wytrącaniu się kryształów wskazane bywa nawet 3 litry płynów dziennie,
• podczas upałów lub intensywnego wysiłku ilość tę należy jeszcze zwiększyć.

Warto pamiętać, że odwodnienie bezpośrednio przyczynia się do wzrostu stężenia kwasu moczowego we krwi.

Masa ciała i aktywność fizyczna

W przypadku nadwagi lub otyłości zaleca się stopniową redukcję masy ciała. Przynosi ona wymierne korzyści, w tym zmniejszenie częstotliwości ataków.

Efekt jest mierzalny: redukcja masy ciała o 5–10 kg wiąże się z obniżeniem stężenia kwasu moczowego nawet o 0,6 mg/dl.

Ćwiczenia i aktywność fizyczna są ważnym narzędziem utrzymania prawidłowej masy ciała, ponieważ otyłość stanowi jeden z głównych czynników ryzyka dny.

Redukcję masy ciała należy jednak prowadzić stopniowo. Gwałtowne odchudzanie oraz intensywny wysiłek mogą działać odwrotnie – wzmożona aktywność fizyczna należy do czynników wyzwalających napad dny.

Często zadawane pytania (FAQ)

Jaki poziom kwasu moczowego oznacza hiperurykemię?

O hiperurykemii mówimy, gdy stężenie kwasu moczowego w surowicy krwi przekracza 7 mg/dl (420 µmol/l). Warto jednak wiedzieć, że podwyższony poziom nie oznacza automatycznie choroby – dna moczanowa rozwija się jedynie u co piątej osoby z hiperurykemią. Wiele osób z podwyższonym stężeniem kwasu moczowego nigdy nie doświadczy objawów dny.

Czy dieta może zastąpić leki w leczeniu dny moczanowej?

Dieta jest ważnym elementem leczenia, ale nie zastępuje farmakoterapii u pacjentów, którzy jej wymagają. Dieta niskopurynowa obniża stężenie kwasu moczowego o 1–2 mg/dl, co jest wartością istotną, lecz często niewystarczającą do pełnej normalizacji. Zarówno wiśnie, jak i inne korzystne produkty stanowią uzupełnienie, a nie substytut leczenia farmakologicznego.

Czy przy dnie moczanowej można jeść rośliny strączkowe i szpinak?

Tak – wbrew powszechnym przekonaniom. Chociaż fasola, soczewica, groch, szparagi i szpinak zawierają puryny, badania nie potwierdzają, aby zwiększały one ryzyko dny lub jej ataków. Puryny roślinne mają niską przyswajalność, dlatego znacznie ważniejsze jest ograniczanie puryn pochodzenia zwierzęcego – z mięsa, podrobów i owoców morza.

Czy piwo bezalkoholowe jest bezpieczne przy dnie moczanowej?

Nie. Piwo bezalkoholowe jest przeciwwskazane tak samo jak zwykłe. Zawiera ono puryny pochodzące z drożdży, które zwiększają ilość kwasu moczowego i mogą wywołać napad dny. Pacjentom z podagrą rekomenduje się całkowitą rezygnację ze wszystkich rodzajów alkoholu oraz piwa bezalkoholowego.

Ile płynów powinien pić dziennie chory na dnę moczanową?

Zaleca się wypijanie co najmniej 2 litrów płynów dziennie, a w celu zapobiegania wytrącaniu się kryształów kwasu moczowego nawet 3 litrów. Podczas upałów lub intensywnego wysiłku fizycznego ilość tę należy jeszcze zwiększyć. Odpowiednie nawodnienie wspiera pracę nerek i ich zdolność do usuwania kwasu moczowego, natomiast odwodnienie bezpośrednio podnosi jego stężenie we krwi.

Źródła i literatura

• Narodowy Fundusz Zdrowia – Diety NFZ (Dieta w dnie moczanowej): https://diety.nfz.gov.pl
• Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej: https://ncez.pzh.gov.pl
• Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB: https://www.pzh.gov.pl
• Ministerstwo Zdrowia – Pacjent.gov.pl: https://pacjent.gov.pl