Dolegliwości po podaniu kontrastu - objawy, które musisz znać i kiedy się martwić

Dolegliwości po podaniu kontrastu dotykają pacjentów częściej, niż mogłoby się wydawać. Szacuje się, że środki kontrastowe podawane są około 70 milionów razy rocznie. Mimo że środki kontrastujące uważane są za jedne z bezpieczniejszych substancji stosowanych w medycynie, nie są wolne od działań niepożądanych. Najczęściej spotykane skutki uboczne po kontraście to bóle i zawroty głowy oraz nudności, które mijają po krótkim czasie. Bardzo rzadko zastosowanie środków cieniujących wywołuje poważne komplikacje. Pacjenci powinni znać objawy wymagające natychmiastowej interwencji medycznej oraz bezwzględne przeciwwskazania do podania kontrastu, by uniknąć zagrażających życiu reakcji.

Najczęstsze dolegliwości po podaniu kontrastu

Ból i zawroty głowy

Ból głowy należy do najczęściej zgłaszanych dolegliwości po podaniu kontrastu. Pacjenci opisują go jako tępy dyskomfort, który pojawia się zarówno podczas badania, jak i w godzinach następujących po jego zakończeniu. Zawroty głowy występują rzadziej, ale mogą utrzymywać się przez pierwsze 30 minut po zabiegu. W przypadku rezonansu magnetycznego część objawów wynika z hałasu generowanego przez aparat, stąd zaleca się używanie zatyczek do uszu.

Nudności i wymioty

Nudności stanowią częstą reakcję organizmu na wprowadzony środek kontrastowy. Objawy te zwykle mają charakter łagodny i ustępują samoistnie w ciągu kilku godzin. Wymioty pojawiają się rzadziej niż nudności i zazwyczaj ograniczają się do pojedynczych epizodów. Reakcje te mogą wystąpić zarówno natychmiast po podaniu kontrastu, jak i z opóźnieniem wynoszącym nawet kilka godzin.

Uczucie ciepła i metaliczny smak

Bezpośrednio po podaniu środka kontrastowego pacjenci odczuwają charakterystyczne uczucie ciepła lub gorąca rozchodzącego się po ciele. Uczucie to trwa od kilku do kilkudziesięciu sekund i jest naturalną reakcją organizmu. Równocześnie w ustach pojawia się metaliczny lub słodki smak, który niektórzy pacjenci opisują jako szczególnie intensywny. Objawy te nie stanowią powodu do niepokoju i szybko mijają.

Ból w miejscu wkłucia

Miejsce założenia wenflonu może pozostać bolesne przez kilka dni po badaniu. Niektórzy pacjenci skarżą się na pieczenie, obrzęk lub zaczerwienienie w okolicy wkłucia. W rzadkich przypadkach dochodzi do podrażnienia żyły, jej zapalenia lub nawet zakrzepowego zapalenia żył. Ból może promieniować wzdłuż całej kończyny, od dłoni aż po bark. Żyły w miejscu podania mogą być nabrzmiałe i bolesne przy dotyku przez 3-4 dni.

Osłabienie i zmęczenie

Pacjenci często zgłaszają gorsze samopoczucie oraz uczucie zmęczenia po wykonaniu badania z kontrastem. Senność i czasowa dezorientacja należą do typowych skutków ubocznych. Objawy te wynikają częściowo z samego stresu związanego z procedurą medyczną oraz reakcji organizmu na obcy środek chemiczny. Z tego powodu nie zaleca się prowadzenia pojazdów ani obsługiwania maszyn przez minimum godzinę od podania środka kontrastowego.

Skutki uboczne kontrastu wymagające uwagi

Skutki uboczne kontrastu wymagające uwagi

Nowoczesne środki kontrastujące powodują reakcje niepożądane rzadko, jednak część objawów wymaga obserwacji medycznej. Większość reakcji ubocznych występuje w ciągu pierwszej godziny od podania, choć zdarzają się reakcje opóźnione pojawiające się po kilku godzinach lub dniach. Reakcje te klasyfikuje się jako umiarkowane ze względu na ich potencjał progresji do stanów zagrażających życiu.

Pokrzywka i świąd skóry

Zmiany skórne w postaci pokrzywki należą do częstszych reakcji alergicznych na kontrast. Świąd skóry może wystąpić jako samodzielny objaw lub towarzyszyć pokrzywce i rumieniowi. Rozproszona pokrzywka o przedłużającym się przebiegu wymaga podania domięśniowo lub dożylnie leku przeciwhistaminowego. Pacjenci mogą doświadczyć senności po przyjęciu tych leków, dlatego nie powinni prowadzić pojazdów przez kilka godzin.

Skurcz oskrzeli i trudności w oddychaniu

Objawy ze strony układu oddechowego manifestują się jako skurcz oskrzeli, kaszel lub chrypka. Duszność związana ze skurczem oskrzeli pojawia się zarówno w reakcjach natychmiastowych, jak i późnych. W takich przypadkach stosuje się tlen przez maskę oraz β2-mimetyk z inhalatora. Nieżyt nosa i kichanie należą do łagodniejszych objawów oddechowych. Pacjenci z astmą oskrzelową wymagają szczególnej czujności, ponieważ należą do grupy podwyższonego ryzyka wystąpienia reakcji.

Obrzęk twarzy i krtani

Obrzęk twarzy stanowi poważny sygnał ostrzegawczy wymagający natychmiastowej interwencji. Obrzęk górnych dróg oddechowych, obejmujący krtań, prowadzi do uczucia ucisku w gardle i trudności w oddychaniu. W leczeniu obrzęku krtani stosuje się tlen przez maskę oraz adrenalinę domięśniowo w dawce 0,5 mg u osób dorosłych. Obrzęk naczynioruchowy wymaga podania leku przeciwhistaminowego H1.

Reakcja wazowagalna

Reakcja wazowagalna objawia się rozszerzeniem naczyń krwionośnych oraz zwolnieniem częstości akcji serca. Charakteryzuje się hipotonią i bradykardią, co powoduje spadek ciśnienia tętniczego. Pacjent może doświadczyć omdlenia, zawrotów głowy i ogólnego osłabienia. Postępowanie obejmuje uniesienie kończyn pacjenta, podanie tlenu przez maskę oraz atropiny w dawce 0,6-1,0 mg dożylnie u dorosłych. Łagodna reakcja wazowagalna ustępuje samoistnie, podczas gdy umiarkowana wymaga interwencji medycznej.

Kiedy dolegliwości po kontraście są niebezpieczne

Reakcje ciężkie zagrażające życiu stanowią około 1% wszystkich reakcji niepożądanych po kontraście, jednak każdy pacjent powinien rozpoznać ich objawy. Większość powikłań pojawia się w pierwszych 5 minut od podania środka, choć reakcje opóźnione mogą wystąpić nawet do 7 dni od zabiegu.

Wstrząs anafilaktyczny - objawy alarmowe

Wstrząs anafilaktyczny rozwija się gwałtownie jako ciężka reakcja nadwrażliwości ze znacznym spadkiem ciśnienia tętniczego zagrażającym życiu. Do reakcji anafilaktycznych dochodzi u 5-8% osób otrzymujących jodowy środek kontrastujący, jednakże ostre zagrażające życiu reakcje występują w mniej niż 0,1% przypadków. Pierwszymi objawami są zaczerwienienie i świąd skóry, pokrzywka oraz obrzęk naczynioruchowy. Obrzęk górnych dróg oddechowych manifestuje się stridorem, natomiast obrzęk dolnych dróg objawia się świstami oraz dusznością. Znaczne poszerzenie łożyska naczyniowego prowadzi do przemieszczenia nawet 50% objętości krążącej krwi w ciągu 10 minut do przestrzeni pozanaczyniowej. Powłoki skórne stają się blade i spocone, obserwuje się zapadnięte żyły szyjne. Leczeniem z wyboru jest adrenalina podana domięśniowo w przednio-boczną powierzchnię uda w dawce 0,3-0,5 mg u dorosłych. Opóźnienie w użyciu adrenaliny zwiększa ryzyko zgonu.

Nefropatia pokontrastowa

Nefropatia pokontrastowa definiowana jest jako wzrost stężenia kreatyniny o minimum 0,5 mg/dl lub 25% od stężenia wyjściowego w ciągu 48-72 godzin po podaniu kontrastu. Powikłanie to manifestuje się zazwyczaj do trzeciej doby po podaniu środka kontrastowego. Klinicznie może objawiać się zmniejszoną objętością wydalanego moczu, do bezmoczu włącznie. W populacji ogólnej częstość występowania wynosi około 1%, jednak u pacjentów z czynnikami ryzyka może sięgać 50%. Nefropatia pokontrastowa występuje nawet u około 30% osób ze stężeniem kreatyniny powyżej 3 mg/dl.

Przełom tarczycowy

Przełom tarczycowy to ostry, zagrażający życiu stan wynikający z ciężkiej nadczynności tarczycy. Śmiertelność może sięgać od 20 do nawet 50%, zwłaszcza jeśli leczenie nie zostanie wdrożone w porę. U osób z nadczynnością tarczycy lub utajoną tyreotoksykozą podanie jodowego środka kontrastowego może spowodować gwałtowny wzrost produkcji hormonów tarczycy. Objawy obejmują gorączkę, tachykardię powyżej 140/min, zaburzenia świadomości, drżenia mięśniowe i silne pocenie się. Bezwzględnym przeciwskazaniem do podania kontrastu jest występowanie jawnej nadczynności tarczycy.

Kiedy natychmiast zgłosić się do lekarza

Pacjent powinien niezwłocznie zgłosić się do placówki medycznej po zaobserwowaniu obrzęku, zaczerwienienia, wysypki, duszności, bladej skóry i zwiększonej potliwości. Osoby z przedłużającymi się lub niepokojącymi objawami, takimi jak bóle w klatce piersiowej czy obrzęki, wymagają natychmiastowej konsultacji.

Kto jest najbardziej narażony na skutki uboczne po kontraście

Określone grupy pacjentów wykazują zwiększone ryzyko wystąpienia skutków ubocznych po kontraście. Na wystąpienie powikłań najbardziej narażone są osoby z nieleczoną lub niekontrolowaną astmą, mastocytozą oraz osoby, u których wcześniej wystąpiły reakcje nadwrażliwości.

Osoby z chorobami nerek

Pacjenci z eGFR poniżej 30 ml/min/1,73 m² przed dożylnym podaniem środka kontrastującego wymagają hospitalizacji i konsultacji nefrologicznej. Ryzyko nefropatii pokontrastowej dla osób z eGFR powyżej 45 ml/min wynosi 0%, natomiast w grupie z eGFR poniżej 30 ml/min może sięgać 17%. Granicą ryzyka jest eGFR mniejszy od 45 ml/min/1,73 m².

Pacjenci z nadczynnością tarczycy

Czynniki ryzyka nadczynności tarczycy indukowanej kontrastem obejmują wole guzkowe, zwłaszcza duże wole 2 stopnia według klasyfikacji WHO, oraz utajoną chorobę Gravesa i Basedowa. Przed badaniem u chorych z grupy ryzyka zaburzeń czynnościowych tarczycy indukowanych kontrastem należy oznaczyć stężenie hormonu tyreotropowego. W przypadku stężenia TSH poniżej dolnej granicy normy pacjenci powinni posiadać pisemną zgodę endokrynologa na podanie kontrastu jodowego.

Alergicy i astmatycy

Przebyta reakcja niepożądana związana z podaniem kontrastu zwiększa o 21-60% ryzyko wystąpienia działań niepożądanych po jego ponownym podaniu. Niewątpliwym czynnikiem ryzyka nadwrażliwości na jodowe środki kontrastowe jest przebycie w przeszłości reakcji nadwrażliwości, szczególnie typu natychmiastowego. Potencjalnymi czynnikami ryzyka są również wystąpienie w przeszłości anafilaksji niezależnie od jej przyczyny, mastocytoza i niekontrolowana astma. Pacjenci chorujący na astmę powinni posiadać przy sobie leki wziewne stosowane w razie nasilenia objawów duszności.

Bezwzględne przeciwwskazania do podania kontrastu

Jedynym bezwzględnym przeciwwskazaniem do podania środków jodowych jest wstrząs anafilaktyczny po poprzednim podaniu. W takiej sytuacji badanie, o ile nie może być zastąpione inną techniką obrazową, powinno być wykonane w warunkach hospitalizacji, poprzedzone premedykacją i przeprowadzone w asyście zespołu anestezjologicznego.

Cukrzycy przyjmujący metforminę

Pacjenci z eGFR poniżej 30 ml/min/1,73 m² lub z ostrym uszkodzeniem nerek powinni zaprzestać przyjmowania metforminy od momentu podania kontrastu. Po badaniu trzeba oznaczyć eGFR w ciągu 48 godzin, a jeśli czynność nerek nie ulegnie istotnej zmianie, można ponownie rozpocząć przyjmowanie metforminy. Pacjenci z eGFR powyżej 30 ml/min/1,73 m² mogą kontynuować normalne przyjmowanie metforminy po badaniu.

Kobiety w ciąży i karmiące

Gadolin może przeniknąć przez łożysko i skumulować się w organizmie płodu, co negatywnie wpływa na jego rozwój. Rezonans magnetyczny z użyciem kontrastu u ciężarnych wykonuje się jedynie w ostateczności, gdy korzyści są większe niż zagrożenia. W przypadku tomografii komputerowej środki kontrastowe na bazie jodu uznaje się za jedne z najlepiej tolerowanych substancji diagnostycznych stosowanych u kobiet karmiących piersią. Ilość środka kontrastowego, która przeniknęła do mleka matki po 24 godzinach od podania, wynosi 0,5% podanej dawki skorygowanej względem masy ciała.

Podsumowanie

Większość pacjentów doświadcza jedynie łagodnych dolegliwości po podaniu kontrastu, które ustępują samoistnie w ciągu kilku godzin. Osoby z grup ryzyka powinny przed badaniem poinformować lekarza o swoich schorzeniach. Rozpoznanie objawów wymagających natychmiastowej pomocy może uratować życie. Z tego powodu pacjenci muszą znać różnicę między typowymi skutkami ubocznymi a sygnałami alarmowymi wymagającymi pilnej interwencji medycznej.