Problemy z wątrobą - objawy, przyczyny, leczenie

Problemy z wątrobą objawy mogą być trudne do rozpoznania, szczególnie że narząd ten pełni równocześnie około 200 różnych funkcji w organizmie. Wątroba działa jak zaawansowane laboratorium chemiczne, produkując glukozę, magazynując witaminy i usuwając toksyny. Chora wątroba objawy może dawać niecharakterystyczne, takie jak przewlekłe zmęczenie, utrata apetytu czy nudności. Jakie są objawy chorej wątroby i kiedy uszkodzona wątroba objawy stają się poważne? Ten artykuł omawia objawy problemów z wątrobą, przyczyny chorób oraz dostępne metody leczenia.

Rola wątroby w organizmie

Podstawowe funkcje wątroby

Wątroba znajduje się w prawym podżebrzu jamy brzusznej i waży około 1,5 kg u osoby dorosłej. Największy gruczoł w organizmie człowieka składa się z czterech płatów: prawego, lewego, czworobocznego i ogoniastego. Przepływa przez nią 1,4 litra krwi na minutę, co czyni ją jednym z najbardziej ukrwionych narządów.

Funkcje wątroby można podzielić na cztery główne kategorie: detoksykacyjną, metaboliczną, filtracyjną i magazynującą. Każda z nich odpowiada za inne procesy niezbędne do życia.

Gospodarka węglowodanami polega na wytwarzaniu, gromadzeniu i uwalnianiu glukozy. Wątroba magazynuje węglowodany w postaci glikogenu, który w razie potrzeby przekształca z powrotem w glukozę. Przeciętnie w organizmie znajduje się 500-600 gram glikogenu, z czego tylko jedna czwarta jest w wątrobie (60-150 g), a reszta w mięśniach. Dzięki temu narząd ten działa jak dynamiczny zbiornik podstawowego materiału energetycznego.

Gospodarka tłuszczowa obejmuje przekształcanie węglowodanów i białek w tłuszcze, syntezę lipoprotein, fosfolipidów i cholesterolu. Wątroba wykorzystuje cholesterol w 80% do wytwarzania kwasów żółciowych. Rozkłada też lipidy do kwasów tłuszczowych. W ciągu doby wytwarza do 1,5 litra żółci, która odpowiada za trawienie tłuszczów i wchłanianie witamin rozpuszczalnych w lipidach (A, D, E, K).

Gospodarka białkowa oznacza produkcję 85% wszystkich białek znajdujących się w osoczu. Wątroba wytwarza albuminy oraz liczne białka krzepnięcia, w tym protrombinę. Powstają w niej także aminokwasy niezbędne do dalszych syntez, a w wyniku rozpadu aminokwasów powstają ketokwasy i amoniak. Narząd ten przekształca toksyczny amoniak w mocznik, który później jest usuwany przez nerki.

Funkcje magazynujące obejmują gromadzenie zapasów witamin. Wątroba magazynuje witaminę A w ilości wystarczającej na 1-2 lata, witaminę B12 na 1-3 lata oraz witaminy C i D na 1-2 miesiące. Magazynuje również żelazo związane z ferrytyną, przechowując nawet 1/3 całego żelaza w organizmie.

Funkcje odtruwające dotyczą neutralizacji różnych toksyn, w tym alkoholu i amoniaku. Wątroba zajmuje się również sprzęganiem i degradowaniem hormonów oraz przemianą leków. W informacjach załączanych do leków zawsze podawana jest droga, jaką dany preparat jest usuwany z ustroju. Najczęściej są to nerki lub wątroba.

Dlaczego wątroba jest tak ważna

Wątroba pełni funkcje odpornościowe w organizmie. Jedną z jej czynności jest fagocytoza, czyli pochłanianie różnorakich cząstek pochodzących z tkanek lub przedostających się z krwią z żyły wrotnej. Są to rozpadające się fragmenty komórek, zdenaturowane białka, kompleksy immunologiczne, lipoproteiny, wirusy, bakterie, grzyby i pasożyty.

Cząstki te ulegają degradacji w komórkach żernych, czyli makrofagach wątrobowych (komórki Browicza i Kupffera). Komórki te wydzielają mediatory zapalenia, w tym cytokiny niezbędne we właściwym kształtowaniu się odpowiedzi odpornościowej. Dlatego też wątroba odgrywa dużą rolę w różnego rodzaju zakażeniach, w tym w posocznicy, pełniąc funkcje neutralizacyjne w stosunku do drobnoustrojów.

Wątroba jako narząd ma duże zdolności regeneracyjne. Wiąże się to z możliwością szybkiej odbudowy komórek po zadziałaniu czynników uszkadzających, takich jak alkohol, wirusy czy niektóre leki. Pod warunkiem jednak, że procesy niszczenia nie przekraczają możliwości odnowy.

Narząd ten uczestniczy również w termoregulacji organizmu. Krew po opuszczeniu wątroby jest o około 1 stopień Celsjusza cieplejsza. Bierze udział w przetwarzaniu zużytych czerwonych krwinek (erytrocytów), zachowując te części, które mogą być ponownie wykorzystane, a pozostałe wydalając z organizmu.

Objawy problemów z wątrobą

Ból w prawym podżebrzu

Sama wątroba nie posiada unerwienia czuciowego, dlatego ból nie powstaje bezpośrednio w narządzie. Dopiero procesy chorobowe powodujące powiększenie objętości wątroby prowadzą do rozciągnięcia i podrażnienia silnie unerwionej błony włóknistej otaczającej narząd. Powiększony organ może również uciskać sąsiadujące struktury anatomiczne, co daje efekt bólowy.

Ból odczuwany jest jako tępy, uciskający dyskomfort w okolicy prawej strony brzucha. Może promieniować w kierunku pleców, barku czy żołądka. Charakterystyczne są dolegliwości bólowe nasilające się przy dotykaniu prawej strony brzucha lub podczas głębokiego wdechu. W niektórych przypadkach pojawia się uczucie kłucia, szczególnie po spożyciu ciężkostrawnych posiłków lub alkoholu.

Żółtaczka i zmiany koloru skóry

Żółtaczka to żółte zabarwienie skóry i białkówek oczu spowodowane odkładaniem się nadmiaru bilirubiny w tkankach. Objaw ten pojawia się, gdy stężenie bilirubiny przekracza 43 µmol/l (około 2,5 mg/dl). Poniżej tej wartości jedynie białkówki i błony śluzowe nabierają żółtawego odcienia, co określa się jako stan podżółtaczkowy.

Żółtaczka najpierw uwidacznia się w białkówkach, potem na skórze, a ustępuje w odwrotnej kolejności. Może mieć różne gamy kolorystyczne - od jasnożółtych przez pomarańczowe, czasem z szarozielonym odcieniem w ciężkiej postaci. W żółtaczce mechanicznej dodatkowymi objawami są odbarwione stolce i ciemny mocz. Może też występować uporczywy świąd skóry nasilający się w nocy, po ogrzaniu ciała w łóżku.

Świąd skóry

Świąd skóry jest związany z przewlekłą cholestazą i występuje regularnie w chorobach, gdzie zaburzona jest produkcja lub odpływ żółci. U chorych z pierwotną marskością żółciową wątroby świąd skóry po 10 latach od rozpoznania choroby występuje z częstością 70-80%. W pierwotnym stwardniającym zapaleniu dróg żółciowych pojawia się w 20-40% przypadków.

Świąd może dotyczyć całego ciała lub jego fragmentów, głównie dłoni i stóp. Ulega nasileniu porą nocną. Początkowo nie występują zmiany skórne, jednak drapanie może powodować otarcia skóry, strupy i pęknięcia, w których może wywiązać się stan zapalny. Zadrapania mogą być przyczyną infekcji i blizn. Świąd może pojawiać się na wczesnych etapach chorób wątroby, czasem na długo przed ich rozpoznaniem.

Obrzęki i wodobrzusze

Wątroba odpowiada za syntezę albuminy - białka utrzymującego prawidłowe ciśnienie onkotyczne krwi. Spadek wątrobowej produkcji albuminy powoduje patologiczne przesunięcie płynów poza naczynia krwionośne do tkanek. Efektem są obrzęki, które mogą pojawiać się wokół kostek, stóp i całych nóg.

Wodobrzusze oznacza gromadzenie wolnego płynu w jamie otrzewnej. U chorych z marskością wątroby przyczyną jest przesięk osocza z naczyń zatokowych wątroby, w których panuje podwyższone ciśnienie hydrostatyczne i obniżone ciśnienie onkotyczne. Pierwszym objawem wodobrzusza jest stopniowo powiększający się obwód brzucha z towarzyszącym dyskomfortem, pobolewaniem i nudnościami. Często razem z wodobrzuszem występują obrzęki kończyn dolnych.

Zmęczenie i utrata apetytu

Przewlekłe zmęczenie, które nie ustępuje po odpoczynku, jest jednym z najczęstszych objawów chorób wątroby. Spadek apetytu, nudności i wymioty to kolejne sygnały mogące świadczyć o problemach z wątrobą. Objawy te są jednak niespecyficzne i mogą na początku przypominać inne schorzenia.

Zaburzenia krzepnięcia krwi

Wątroba jest miejscem syntezy większości osoczowych czynników krzepnięcia. Niewydolność wątroby prowadzi do spadku stężenia czynników: protrombiny (czynnik II), V, VII, IX, X, XI, XII, XIII. Trombocytopenia (liczba płytek poniżej 100 000/μl) występuje u 15-70% chorych z marskością. Klinicznym objawem małopłytkowości może być plamica, krwawienie z przewodu pokarmowego, układu moczowego, dziąseł i błon śluzowych. Skutkiem tych zmian jest nasilona skłonność do zasinień i zwiększona ilość siniaków na skórze, które powstają w wyniku nawet delikatnego ucisku.

Przyczyny chorób wątroby

Choroby wątroby mogą wynikać z wielu różnych czynników, od substancji toksycznych po infekcje wirusowe i zaburzenia metaboliczne. Zrozumienie przyczyn problemów z wątrobą pozwala na wcześniejszą diagnostykę i skuteczniejsze leczenie.

Nadużywanie alkoholu

Alkohol jest jedną z najczęstszych przyczyn chorób wątroby w krajach rozwiniętych. Przyczyną 37% zgonów z powodu dysfunkcji wątroby jest nadmierne spożycie alkoholu. W Unii Europejskiej 41% zgonów z powodu choroby wątroby ma związek z alkoholem.

Wątroba metabolizuje alkohol etylowy przez trzy układy enzymatyczne: dehydrogenazę alkoholową, cytochrom P-450 2E1 oraz katalazę. Alkohol i jego metabolity, przede wszystkim aldehyd octowy, wywierają destruktywne działanie na komórki wątrobowe. Stłuszczenie wątroby występuje u 90% osób pijących ponad 60 g etanolu dziennie, co odpowiada trzem 50 ml porcjom 40% wódki.

Kobiety są bardziej wrażliwe na uszkodzenie wątroby przez alkohol. Szkodliwa dawka jest u nich mniejsza, a postęp choroby szybszy. Za bezpieczną dobową dawkę alkoholu u osób zdrowych uznaje się 2 jednostki dla mężczyzn i 1 jednostkę dla kobiet. Osoby z chorobami wątroby powinny zachowywać całkowitą abstynencję.

Wirusowe zapalenie wątroby

Wirusowe zapalenia wątroby to grupa chorób zakaźnych wywoływanych przez wirusy pierwotnie uszkadzające ten narząd. Poznano sześć czynników wirusowych: HAV, HBV, HCV, HDV, HEV i HGV. W Polsce najczęściej występują zakażenia typem A, B i C.

Wirus typu A przenosi się drogą pokarmową przez zakażoną wodę i żywność. Wywołuje jedynie ostre zapalenie wątroby bez przejścia w postać przewlekłą. Wirusy typu B i C przenoszą się drogą krwiopochodną, seksualną oraz wertykalną od matki na dziecko. Zakażenia HBV i HCV mogą przechodzić w przewlekłe zapalenie, które grozi marskością i rakiem wątrobowokomórkowym.

Przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby trwa ponad 6 miesięcy i charakteryzuje się zmianami martwiczo-zapalnymi. HDV jest wirusem ułomnym, który dotyka wyłącznie osoby zakażone HBV, pogarszając rokowanie i przyspieszając rozwój marskości.

Stłuszczenie wątroby

Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby dotyka 24-36% światowej populacji. W Europie problem ten występuje u około 24% osób, a w Polsce u 25-30% dorosłych.

Główną rolę w powstaniu stłuszczenia odgrywają insulinooporność i zaburzenie regulacji adiponektyny. Przyczyny to dieta wysokokaloryczna bogata w rafinowane węglowodany, zwłaszcza fruktozę, tłuszcze nasycone i słodzone napoje. Brak aktywności fizycznej prowadzi do nadwagi i otyłości.

Główne czynniki ryzyka to otyłość trzewna, cukrzyca typu 2, dyslipidemia i zespół metaboliczny. Inne czynniki obejmują niedoczynność tarczycy, zespół policystycznych jajników, obturacyjny bezdech senny i łuszczycę. Predyspozycje genetyczne również odgrywają pewną rolę w rozwoju choroby.

Leki i toksyny

Ponad 1100 leków może wywierać działanie hepatotoksyczne. Na świecie najczęstszą przyczyną toksycznego uszkodzenia wątroby jest paracetamol, niesteroidowe leki przeciwzapalne, antybiotyki, leki onkologiczne oraz preparaty hormonalne.

Toksyczne uszkodzenie wątroby odpowiada za około 5% przypadków ostrego zapalenia, ale za 30-70% przypadków ostrej niewydolności wątroby. Do najczęstszych przyczyn zalicza się również pestycydy, zatrucie grzybami oraz szkodliwe pyły i gazy.

Działanie toksyczne może wystąpić po przyjęciu zbyt dużej dawki leku, jako działanie niepożądane albo jako reakcja alergiczna. Większość leków hepatotoksycznych powoduje uszkodzenie wątroby w ciągu pierwszych 6 miesięcy stosowania.

Choroby metaboliczne

Choroby metaboliczne wątroby to heterogenna grupa genetycznie uwarunkowanych schorzeń dziedziczonych autosomalnie recesywnie. Większość z nich manifestuje się wyłącznie lub głównie w wątrobie. Choroba Wilsona, związana z zaburzeniem metabolizmu miedzi, występuje z częstością około 3 na 100 000 mieszkańców. Nieleczona prowadzi do marskości wątroby i śmierci, natomiast wczesne rozpoznanie z odpowiednim leczeniem rokuje dobrze.

Badania diagnostyczne wątroby

Rozpoznanie chorób wątroby opiera się na badaniach laboratoryjnych i obrazowych, które umożliwiają ocenę funkcjonowania narządu oraz wykrycie zmian strukturalnych. Regularna diagnostyka pozwala wykryć problemy z wątrobą na wczesnym etapie.

Próby wątrobowe

Próby wątrobowe to zestaw badań krwi oceniających aktywność enzymów wątrobowych. Do podstawowych parametrów należą ALT (aminotransferaza alaninowa), AST (aminotransferaza asparaginianowa), ALP (fosfataza zasadowa), GGTP (gamma-glutamylotranspeptydaza) oraz bilirubina całkowita. Norma ALT wynosi 5-40 U/l, AST 5-40 U/l, GGTP poniżej 35 U/l u kobiet i poniżej 40 U/l u mężczyzn. Bilirubina całkowita w normie mieści się w zakresie 5-17 µmol/l.

Podwyższone próby wątrobowe wskazują na różne schorzenia. Wzrost ALT od 3 do 4-krotnego obserwuje się w marskości i przewlekłym zapaleniu wątroby, natomiast wzrost powyżej 100-krotnego świadczy o ostrym wirusowym zapaleniu lub toksycznym działaniu leków. Przed badaniem należy zachować minimum 12-godzinny post. Próby wątrobowe wykonuje się profilaktycznie minimum raz w roku.

USG i inne badania obrazowe

USG wątroby jest podstawowym badaniem obrazowym w diagnostyce chorób tego narządu. Badanie trwa 15-30 minut i pozwala ocenić wielkość, strukturę miąższu, wykryć stłuszczenie, marskość, torbiele i zmiany nowotworowe. Przed USG pacjent powinien być na czczo przez 6-8 godzin.

Elastografia wątroby mierzy elastyczność tkanki, oceniając stopień zwłóknienia. Twardość zdrowej wątroby wynosi 4-5,5 kPa. Badanie stosuje się w diagnostyce przewlekłych chorób wątroby, stłuszczenia i marskości.

Tomografia komputerowa wykrywa nieprawidłowości w budowie wątroby, guzy, torbiele i ocenia drożność dróg żółciowych. Badanie wymaga podania środka kontrastowego i wykonywania wielofazowego skanowania. Rezonans magnetyczny oferuje wyższą czułość w wykrywaniu małych przerzutów i zmian torbielowatych. MRI stosuje się przy przeciwwskazaniach do TK lub gdy obraz TK jest niejasny.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Objawy problemów z wątrobą wymagają konsultacji z lekarzem pierwszego kontaktu lub internistą. Specjalista może skierować pacjenta do hepatologa, który zajmuje się schorzeniami wątroby i dróg żółciowych. Jeśli próby wątrobowe znacznie odbiegają od normy, wizyta u hepatologa jest wskazana. Hepatolog zleca badanie USG oraz badania przeciwciał w kierunku autoimmunologicznego lub wirusowego zapalenia wątroby.

Leczenie problemów z wątrobą

Zmiana stylu życia i diety

Postępowanie niefarmakologiczne stanowi fundament terapii większości chorób wątroby. Dieta powinna być dostosowana indywidualnie do rodzaju choroby oraz stanu odżywienia pacjenta. W niealkoholowym stłuszczeniu wątroby dieta redukcyjna oparta na zasadach zdrowego żywienia przynosi najlepsze efekty.

Dieta śródziemnomorska, bogata w nieprzetworzony zboża, owoce, warzywa, oliwę z oliwek i nasiona, zmniejsza ryzyko wystąpienia stłuszczenia. Pacjenci powinni ograniczyć fruktozę zawartą w winogronach, jabłkach, gruszkach i pomidorach. Produkty bogate w nasycone kwasy tłuszczowe należy zastąpić źródłami nienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3, takimi jak orzechy, tłuste ryby i olej rzepakowy.

Regularna aktywność fizyczna przez 30-45 minut dziennie wspomaga funkcjonowanie wątroby. Całkowita rezygnacja z alkoholu jest obowiązkowa u wszystkich pacjentów z rozpoznaną chorobą wątroby. Bezpieczna tygodniowa dawka alkoholu u zdrowych osób to 21 porcji po 8 g dla mężczyzn i 14 porcji dla kobiet.

Leczenie farmakologiczne

Kwas ursodeoksycholowy stosuje się w dawce 13-15 mg/kg masy ciała w cholestatycznych chorobach wątroby. Poprawia parametry biochemiczne oraz opóźnia progresję choroby w pierwotnej marskości żółciowej. Fosfolipidy wbudowują się w błony hepatocytów i wspierają ich regenerację.

W przewlekłym wirusowym zapaleniu wątroby typu B stosuje się tenofowir lub entekawir, które hamują replikację wirusa. Glekaprewir z pibrentaswirem leczy wirusowe zapalenie wątroby typu C przez 8 tygodni z ponad 95% skutecznością.

W autoimmunologicznym zapaleniu wątroby prednizon w dawce początkowej 30-40 mg dziennie stopniowo redukuje się do dawki podtrzymującej 5-10 mg, podczas gdy azatiopryna stosowana jest w dawce 1-2 mg/kg masy ciała.

Przeszczep wątroby

Przeszczepienie wątroby jest metodą leczenia schyłkowych chorób wątroby. Prawdopodobieństwo wieloletniego przeżycia wynosi około 70-80%. Rok po przeszczepieniu przeżywa około 90% osób, zaś 5 lat 75% biorców.

Zapobieganie chorobom wątroby

Szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B stanowią podstawę profilaktyki. Przestrzeganie higieny w instytucjach publicznych zmniejsza ryzyko zakażeń. Utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz kontrola poziomu glukozy we krwi zapobiega niealkoholowemu stłuszczeniu.

Podsumowanie

Wątroba pełni setki funkcji niezbędnych do życia, dlatego też problemy z tym narządem mogą mieć poważne konsekwencje dla zdrowia. Objawy chorej wątroby bywają niespecyficzne i łatwe do przeoczenia na wczesnym etapie. Z tego względu regularne badania profilaktyczne pozwalają wykryć schorzenia, zanim staną się nieodwracalne.

Zmiana stylu życia, dieta oraz całkowita abstynencja alkoholowa stanowią podstawę terapii większości chorób wątroby. W przypadku zaawansowanych schorzeń dostępne są skuteczne metody leczenia farmakologicznego, a w sytuacjach schyłkowych przeszczep wątroby daje szansę na wieloletnie przeżycie. Dbałość o wątrobę to inwestycja w długoterminowe zdrowie.