Kleszcz

Kleszcz – mikroskopijne stworzenie, które nie bez powodu wzbudza w nas lęk. Z roku na rok coraz więcej osób choruje na boreliozę i kleszczowe zapalenie mózgu. Największe prawdopodobieństwo spotkania na swojej drodze kleszcza przypada od maja do października. Natknąć się na niego można nie tylko w lasach i na łąkach,  może chować się w trawie, niskich krzakach, w parkach, ogródkach, a nawet na placach zabaw. Szacuje się, że ponad 50 proc. osób, które zachorowały na boreliozę, nie pamięta momentu ukąszenia. Może wynikać to z niejednoznacznych objawów choroby na początku infekcji. Początkowe symptomy często w naszym mniemaniu nie zwiastują niczego niebezpiecznego i są raczej kojarzone z grypą lub przeziębieniem. Co zrobić, gdy ukąsi kleszcz? 

Kleszcz – co musimy o nim wiedzieć?

Kleszcze to pajęczaki, które należą do podgromady roztoczy. Obecnie znanych jest nawet 900 gatunków, z czego na terenie Polski można spotkać 19. Kleszcze są czasowymi pasożytami zewnętrznymi. Żyją na powierzchni ciała żywiciela. Ich pożywieniem jest krew i płyny ustrojowe. Mają około 15–30 milimetrów długości. Ich ciało ma owalny i nieco spłaszczony kształt. Ich rozmiar powiększa się kilkakrotnie, gdy są najedzone. Są wyposażone w szczękoczułki i hypostom, które tworzą ich ryjek. Za sprawą drugiej struktury możliwe jest picie krwi i płynów ustrojowych oraz utrzymanie się kleszcza w skórze człowieka. Kleszcze przyczepiają się do skóry, aby się żywić. W trakcie tej czynności mogą wprowadzać do ciała człowieka różnego rodzaju neurotoksyny. Ponadto niektóre z nich przenoszą drobnoustroje: wirusy, bakterie i pierwotniaki. Dlatego ukąszenie pajęczaka jest niebezpieczne i może prowadzić do rozwoju chorób.

Gdzie występują kleszcze?

W Polsce kleszcze można spotkać przede wszystkim w lasach, na łąkach oraz w parkach. Są aktywne od maja od października. Ponieważ kleszcze doskonale adaptują się do warunków otoczenia, niegroźne są im ani niskie, ani wysokie temperatury. Niestety, kiedyś spotykane jedynie w liściastych lasach, dziś coraz częściej bytują w miejskich trawach i na drzewach.
Jednak wbrew powszechnej opinii, kleszcze nie spadają na swoje ofiary z drzew. Wspinają się na wysokie trawy i krzewy nawet na wysokość 150 cm i tam czyhają na kolejnego żywiciela. Wchodzą na niego, gdy ten otrze się o trawę lub krzew. Najaktywniejsze dla kleszczy są godziny przedpołudniowe, a także wieczorne.
Kiedy znajdujący się w trawie lub na krzewie kleszcz przedostanie się na swoją ofiarę, szuka najlepszego miejsca do wgryzienia się w ciało.
Zazwyczaj są to miejsca, gdzie skóra jest najcieńsza, a więc za uszami, pod kolanami, na karku, pod biustem, w pachwinach i w okolicy genitaliów.


Jak usunąć kleszcza?

Zabieg usuwania kleszczy należy przeprowadzić natychmiast po zauważeniu go w skórze. Można to zrobić samodzielnie lub udać się po pomoc do placówki medycznej. Im dłużej kleszcze pozostają w ciele, tym większa szansa na przeniesienie drobnoustrojów. To, co zrobimy po ugryzieniu kleszcza wpływa na ryzyko rozwoju chorób odkleszczowych. 


Usunięcie kleszcza należy przeprowadzić metodą mechaniczną.
1. Przygotuj pęsetę o cienkiej końcówce lub specjalne narzędzie do usuwania kleszczy, które możesz dostać w aptekach.
2. Chwyć kleszcza wybranym przyrządem jak najbliżej skóry.
3. Powoli pociągnij w górę uważając, żeby nie zgnieść kleszcza.
4. Miejsce po ugryzieniu kleszcza umyj przy użyciu środka antyseptycznego lub wody z mydłem.
5. Obserwuj miejsce ukąszenia przez kleszcza i inne rejony skóry. W miejscu ugryzienia prawdopodobnie pozostanie zaczerwienie (nie jest to powodem do niepokoju). Jeśli jednak zauważysz, że po kilku dniach od ukąszenia rumień powiększa się, zgłoś się do lekarza. Kontroluj miejsce ugryzienia kleszcza także w późniejszym okresie (sprawdzaj je co tydzień, po dłuższym czasie co około miesiąc).

Tak samo postępować powinniśmy w przypadku ugryzienia kleszcza u dorosłych, dzieci, nawet w przypadku zauważenia kleszcza u niemowlaka. Ryzyko zachorowania w przypadku usunięcia kleszcza w ciągu 24 h uznaje się za niewielkie. Jeśli boisz się , że nie będziesz w stanie sam usunąć kleszcza ze skóry w całości, zgłoś się do lekarza rodzinnego.
W dłuższej perspektywie, jeśli masz podejrzenie, że mógł zaatakować cię kleszcz, nie zwlekaj, zrób badanie. Wykonaj badanie na boreliozę z krwi, za pomocą szybkiego testu z apteki lub badania krwi w laboratorium medycznym.

Ukąszenie kleszcza - czego nie robić?

  • Nie zdrapuj kleszcza. Może ono doprowadzić do zniszczenia jego odwłoku i wylania się wnętrzności. Jeśli te dostaną się do naszego krwiobiegu, mogą spowodować rozwój poważnych chorób.
  • Nie smaruj kleszcza różnego rodzaju preparatami (np. lakierem do paznokci, olejem, alkoholem).
  • Nie usuwaj kleszcza ruchem obrotowym.
  • Nie dotykaj kleszcza przed usunięciem.
  • Nie wyciskaj kleszcza ani wyciągaj go paznokciami. W takich wypadkach istnieje ryzyko, że urwiemy część pajęczaka, a jego reszta nadal pozostanie w naszej skórze. Wtedy jego całkowite usunięcie będzie jeszcze trudniejsze.

Jak zabezpieczyć się przed kleszczem?

Przed kleszczami można się skutecznie zabezpieczyć. Profilaktyka powinna obejmować dorosłych i dzieci. Sposoby na uniknięcie ukąszenia to:

  • unikanie terenów bytowania kleszczy
  • zasłanianie ciała w czasie pobytu na terenie bytowania kleszczy (czapka, długie spodnie, zabudowane buty)
  • stosowanie płynów i sprayów odstraszających komary i kleszcze (preparaty są dostępne w aptekach bez recepty)
  • można się posmarować olejkiem eterycznym – odstraszająco działają: goździkowy, cytrynowy, olejek z drzewa herbacianego, tymiankowy, szałwiowy, jednak ich skuteczność jest ograniczona
  • nie używajmy jednak perfum i pachnących kosmetyków, bo niektóre zapachy działają jak wabiki (szczególnie wanilia i kokos)
  • warto na co dzień dbać o dietę bogatą w witaminy z grupy B, które zmieniają zapach potu na mniej przyjemny dla kleszczy (zawierają je m.in. wątróbka, kasza gryczana, nasiona słonecznika, groch, orzechy, jaja, otręby pszenne, mleko, drożdże, produkty z pełnego ziarna)
  • przez kleszczami należy również zabezpieczać domowe zwierzęta, zwłaszcza psy, dla których odpowiednim zabezpieczeniem będzie obroża przeciw kleszczom 

Ponadto, po powrocie z terenów bytowania kleszczy, należy dokładnie obejrzeć ciało pod kątem ich obecności. 


Borelioza – choroba wywołana przez kleszcze

Kleszcze mogą przenosić bakterię, która wywołuje boreliozę. Jest to choroba, która atakuje przede wszystkim stawy i układ nerwowy. Pierwsze objawy pojawiają się 1–3 tygodnie po ukąszeniu. Jest to głównie rumień wędrujący, czyli charakterystyczne zaczerwienienie skóry w owalnym kształcie z bladym środkiem. Towarzyszą mu objawy grypopodobne. Jego pojawienie się jest wskazaniem do zgłoszenia się do lekarza.
Pojawienie się rumienia jest wskazaniem do rozpoczęcia antybiotykoterapii. W przeciwnym razie dochodzi do dalszego rozwoju choroby. Przyjmuje ona postać nawracającego zapalenia stawów lub zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Zajęte mogą zostać także skóra, serce lub nerwy czaszkowe.
Borelioza nie jest jedyną chorobą wywołaną przez kleszcze. Występuje także kleszczowe zapalenie mózgu. Jest ono efektem infekcji wirusowej. W pierwszej fazie obecne są objawy grypopodobne, a także biegunka i wymioty. Następnie rozwija się neuroinfekcja.

Podsumowanie

Przed kleszczami trzeba się odpowiednio zabezpieczyć, aby zmniejszyć ryzyko ugryzienia. Służą ku temu preparaty dostępne w aptece bez recepty. Należy także unikać miejsc, w których bytują pasożyty. Warto pamiętać, że ugryzienie to duże ryzyko chorób (zwłaszcza boreliozy).


Objawy boreliozy po ukąszeniu kleszcza:

•    bóle głowy
•    szumy w uszach
•    drętwienie i drżenie kończyn
•    zmęczenie
•    zaburzenia rytmu serca
•    paraliż mięśni twarzy
•    sztywnienie karku
•    bóle żołądka, jelit

Po ukąszeniu kleszcza może także dojść do załamania nerwowego, lęków a nawet zaburzeń pamięci. Borelioza jest obecnie jedną z najczęstszych chorób zakaźnych w Polsce. Zapada na nią co roku kilkadziesiąt tysięcy Polaków. Choroba jest uleczalna, jednak zdarzają się jej nawroty. Można się nią zarazić kilka razy w życiu a wyleczenie nie zapewnia odporności na tę chorobę.

Rzadszym skórnym objawem boreliozy jest limfocytoma, czyli niewielki, nieco ciemniejszy od reszty ciała guzek umiejscowiony najczęściej w uchu lub na gruczole piersiowym. Brak opisanych zmian nie wyklucza występowania choroby.


Szczepionka na kleszcze, czyli na choroby odkleszczowe 

Obecnie nie istnieje uniwersalna szczepionka, która zapewnia ochronę przed wszystkimi chorobami powodowanymi przez kleszcze, a używany powszechnie zwrot „szczepionka na kleszcze” dotyczy preparatu chroniącego przed kleszczowym zapaleniem mózgu.   Należy jednak pamiętać, że szczepionka ta nie daje bezpieczeństwa odnośnie innych chorób odkleszczowych, takich jak borelioza czy babeszjoza.  

Szczepienie na kleszczowe zapalenie opon mózgowych

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) jest niebezpieczną chorobą zakaźną ośrodkowego układu nerwowego (OUN), której czynnikiem etiologicznym jest wirus kleszczowego zapalenia mózgu. Przechorowanie prowadzi do zmian neurologicznych, a w niektórych przypadkach stanowi także śmiertelne niebezpieczeństwo dla pacjenta.  
Każdego roku w Polsce jest odnotowywanych 200-300 przypadków zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu. Na szczęście mamy możliwość zastosowania szczepionki chroniącej przed tą niebezpieczną chorobą. 
W Polsce dostępne są obecnie dwa preparaty ochronne, które występują dodatkowo w wariancie dla dzieci i dorosłych. Obie szczepionki zawierają inaktywowany, europejski szczep TBEV, dając jednocześnie ochronę przed syberyjskim i/lub dalekowschodnim podtypem wirusa.  

Szczepionki są dedykowane następującym grupom pacjentów

w przypadku pierwszego preparatu:  

  • dla dorosłych i dzieci powyżej 12. roku życia
  • dla dzieci w przedziale wiekowym 1-11 lat

w przypadku drugiego preparatu:  

  • dla dorosłych i dzieci powyżej 16. roku życia, 
  • dla młodszych pacjentów od 1. roku życia do 15 lat

Szczepionka przeciwko KZM powinna być podana domięśniowo, w cyklu zawierającym trzy dawki podstawowe. Nie zapewniają one jednak ochrony na całe życie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu, dlatego konieczne jest aplikowanie dawek przypominających: 

  • pierwszą dawkę przypominającą należy zaaplikować po trzech latach od zakończenia podstawowego cyklu szczepienia
  • następne dawki przypominające powinny być podawane co 5 lat